İlköğretimde Çalışan bir Öğretmen Grubunda “Tükenmişlik Durumu” Araştırması

 

A Study on Teacher Burnout with a Group of Primary School Teachers

 Yard. Doç. Dr. Ayşe YILDIZ KIRILMAZ
Araş. Gör. Ümit ÇELEN
Prof. Dr. Nilgün SARP

Ankara Üniversitesi Sağlık Eğitim Fakültesi

Bu çalışma, Ağustos 2000 tarihinde MEB’nın periyodik olarak düzenlediği “Okul Sağlığı Formatörlük Kursuna” katılan 43 ilköğretim öğretmeninin tükenmişlik düzeyini saptamak ve grubu tanımlamak için yapılmış dar kapsamlı bir araştırmadır. Çalışmada, araştırma grubunun duyarsızlaşma yönünden en iyi, duygusal tükenme yönünden en kötü durumda oldukları saptanmıştır. Araştırma grubunun yaş, cinsiyet, mezun olunan okul, toplam hizmet süresi, çalışılan kurumdaki hizmet süresi, çocuk sayısı, mesleki verim düzeyini değerlendirme, ders verilen sınıftaki ortalama sınıf mevcudu gibi özelliklerinin tükenmişlik düzeyini etkilemediği, ancak, medeni durum, öğretmenlik mesleğini yapma nedeni, öğretmenlik mesleğini seçme nedeni, mesleği kendilerine uygun bulma durumu, mesleki açıdan geleceği değerlendirme durumu, çalışma ortamından memnuniyet durumu, üstlerinden takdir görme durumu, mesleğin toplumdaki hakkettiği yeri bulma durumu, eğitim sisteminden memnuniyet durumu gibi özelliklerinin ise, tükenmişlik düzeyini etkilediği saptanmıştır. Ayrıca, araştırma grubunun Duyarsızlaşma ve Kişisel Başarı puanlarının farklı parametrelerden etkilendiği, birbirlerinden bağımsız olarak değiştiği gözlenmiştir.

                Anahtar Kelimeler: Öğretmenler, Tükenmişlik, ilköğretim

ABSTRACT

This limited-range study is undertaken in 43 primary school teachers who attended the “Tuition on School Health” organized periodically by the Ministry of National Education in August 2000 to determine and classify their levels of burnout. It was revealed that the study cohort scored highest with regard to insensitivity and lowest with regard to emotional burnout. Factors such as age, gender, the institution they got their degrees from, tenure, number of off-springs, average number of students in the classroom did not seem to influence the level of burnout. On the other hand, marital status; the reason why they chose the profession or why they keep on being a teacher; whether or not they feel the profession was right for them, they were happy of their work environment, they were appreciated by their superiors, they thought their profession had a well-deserved place in the opinion of the population and they were contented about the educational system do affect the level of burnout. Additionally, it is observed that insensitivity and personal successes of the cohort were influenced by different parameters and varied independently.

                Key words: Teacher burnout, primary education

---

GİRİŞ

Tükenmişlik kavramı, ilk kez Freudenberger tarafından 1974 yılında ortaya atılmış ve insanların aşırı çalışmaları sonucu işlerinin gereklerini yerine getiremez bir duruma gelmeleri anlamı taşıyan duygusal tükenme durumu olarak tanımlanmıştır (Freudenberger, 1974). Daha sonra Maslach ve Jackson, 1981 yılında konuyu yeniden ele almış, tükenmişliğin en çok kabul gören modelini geliştirmiş ve tükenmişliği, duygusal tükenme, duyarsızlaşmada artış ve kişisel başarı duygusunda azalma olarak tanımlamıştır (Maslach ve Jackson, 1981). Tükenmişlik, bir stres denklemidir ve ilerleyici bir süreçtir (Ergin, 1992; Çam, 1992). Tükenmenin nedenleri, insanın beklentileri ile ilişkilendirilmektedir. Genellikle gerçek dışı beklentilerin ve gerçek ile beklentiler arasındaki uyumsuzluğun fazla olması sonucunda gelişen bir durumdur (Tümkaya, 1996). Bu konuda yapılmış araştırmalar, tükenmişliğin kişilerde yorgunluk, uykusuzluk, bazı pisikosomatik hastalıklar, işten soğuma, işten ayrılma, evlilik yaşantısında sorunlar, alkol ve sigara kullanımında artış gibi sorunlara yol açtığını belirtmektedir (Özer, 1998). İnsan ilişkilerinin yoğun olduğu, insanlarla daha çok yüz yüze çalışılan mesleklerde (tıp doktorluğu, öğretmenlik, yöneticilik gibi), yapılan iş gereği, tükenmişlik durumuna daha sık rastlanmaktadır (Schwab ve Iwanichi, 1982).

Amerikan Stres Enstitüsü’nün yaptığı çalışmanın sonuçlarına göre, öğretmenlik, sağlığı tehlikeye sokan ve günlük yaşamsal problemler ile başa çıkmayı zorlaştıran yüksek riskli meslek gruplarından biri olarak değerlendirilmektedir (Baltaş ve Baltaş, 1998). Stres, öğretmenler arasında önemli sorunlardan biridir. Dolayısıyla öğretmenlerde tükenmişlik, yaygın görülen ve sadece öğretmenlerde değil, ülkenin eğitim sisteminde de sorunlara yol açan bir durumdur.

Bu araştırma, Milli Eğitim Bakanlığı’nın gerçekleştirdiği ve periyodik olarak tekrarladığı “Okul Sağlığı Formatörlük Kursu”na katılan 43 ilköğretim okulu öğretmeninde tükenmişlik durumunu saptamak amacı ile yapılmış, dar kapsamlı bir çalışmadır. Tüm öğretmenlere genellenemese de, konu ile ilgili yapılacak olan çalışmalara ışık tutacağı düşünülmektedir.

YÖNTEM

Çalışma, bir öğretmen grubu üzerinde, Ağustos 2000 tarihinde yapılmış, bir araştırmadır. Araştırma evrenini, MEB’nın periyodik olarak düzenlediği “Okul Sağlığı Formatörlük” kursuna katılan 43 öğretmen oluşturmuştur. Örnekleme yapılmamış, tüm evren araştırmaya dahil edilmiştir. Araştırmada veri toplama aracı olarak Maslach Tükenmişlik Ölçeği (MTÖ) ve 28 sorudan oluşan kişisel bilgi formu kullanılmıştır.

MTÖ, 22 maddeden oluşmaktadır. Ölçekte tükenmişlik, “duygusal tükenme”, “duyarsızlaşma” ve “kişisel başarı” olmak üzere üç boyutta değerlendirilmektedir. Duygusal tükenme ve duyarsızlaşma alt ölçek puanları, her bir madde için Hiçbir zaman (0), Çok nadir (1), Bazen (2), Çoğu zaman (3), Her zaman (4) olarak, kişisel başarı alt ölçek puanı ise, bunun tersi şekilde değerlendirilmektedir (Sucuoğlu ve Kuloğlu, 1996). Tüm alt ölçeklerden alınan puan yükseldikçe tükenmişliğin arttığı kabul edilmektedir. MTÖ’den genel tükenmişlik puanı ve alt ölçek puanları olmak üzere dört ayrı değerlendirme puanı elde edilmektedir.

Duygusal tükenme alt ölçeği, kişinin mesleği tarafından tüketilmiş ve aşırı yüklenilmiş olma duygularını; duyarsızlaşma alt ölçeği, kişinin hizmet verdiği kişilere karşı duygudan yoksun bir şekilde ve umursamaz davranmasını; kişisel başarı alt ölçeği ise, kişinin, başarı ile sorunların üstesinden gelme duygularını tanımlar.  

Verilerin istatistiksel analizi SPSS ile yapılmış, istatistiksel analizde Kruskal Wallis varyans analizi, tekrarlı ölçümler için tek yönlü varyans analizi ve ilişkili t testi kullanılmış, alt ölçeklerden alınan puanlar arasındaki ilişki miktarını belirlemek için Pearson korelasyon tekniğinden yararlanılmıştır. Alt ölçeklerdeki madde sayılarının eşit olmaması nedeni ile, alt ölçek puanlarını birbirleri ile karşılaştırabilmek için puanlar 100’e genellenmiştir. Kritik p değeri 0.05 olarak alınmıştır.

BULGULAR VE TARTIŞMA

Bu çalışma MEB’nın Çorum İli’nde düzenlediği, “ Okul Sağlığı Formatörlük Kursuna” katılan 43 ilköğretim okulu öğretmeninin sosyo-demografik ve mesleki özelliklerine göre tükenmişlik düzeyini saptamak ve grubu tanımlamak amacı ile yapılmıştır.

            Araştırma grubunun bazı sosyo-demografik özellikleri Tablo 1’de verilmiştir.

Tablo 1. Araştırma Grubunun Bazı Sosyo- demografik Özellikleri (n=43)

Araştırma grubunun büyük bir çoğunluğu erkek (%65.9); 31 ve üstü yaş grubunda (%76.2); evli (%73.8); 3 ve daha fazla çocuklu (%60.5) dur.

Araştırma grubunun bazı mesleki özellikleri Tablo 2’de verilmiştir. Tablodan da görüldüğü gibi, araştırma grubundaki öğretmenlerin %59.2’sinin fakülte mezunu, %64.3’ünün 11 yıl ve daha uzun toplam hizmet süreleri olduğu, %61.9’unun 5 yıl ve daha az bir süredir aynı kurumda çalıştığı gözlenmiştir.

Öğretmenlerin %78.6’sı temelde öğretmenlik mesleğini isteyerek yaptıklarını, %81.4’ü mesleklerini isteyerek seçtiklerini, %83.7’si mesleki açıdan kendilerini verimli gördüklerini ifade etmişlerdir. Ayrıca, %86.0’ı meslekleri ile ilgili olarak geleceğe olumlu baktıklarını, %65.1’i çalışma ortamlarından memnun olduklarını, %60.5’i başarıları karşısında üstlerinden takdir gördüklerini belirtmişlerdir. Ancak, %65.0’ı mesleklerini toplumda hakkettiği yerde bulmadığını, %74.4’ü de eğitim sisteminden memnun olmadığını söylemektedir. Sonuçlar, araştırma grubunun çoğunun mesleklerini sevdiklerini, üsleri ile ilişkilerinin genelde iyi olduğunu, ancak öğretmenlik mesleğinin ve eğitim sisteminin sorunlarının kendilerini rahatsız ettiğini göstermektedir. 

Tablo2. Araştırma Grubunun Bazı Mesleki Özelliklerine Göre Dağılımı (n=43)

 
            Araştırma grubunun Maslach Tükenmişlik Ölçeği (MTÖ) puanlarının bazı tanımlayıcı istatistikleri Tablo 3’te verilmiştir.

Tablo 3. Araştırma Grubunun Maslach Tükenmişlik Ölçeği (MTÖ) Puanlarının Bazı Tanımlayıcı İstatistikleri (n=43)

 

Grubun genel tükenmişlik puanları 4.00 ile 41.00 arasında değişmekte olup, ortalama puan 17.66’dır. Duygusal tükenme (DT) alt ölçeği puanları 1.00 ile 21.00 arasında olup, ortalaması 9.07; Duyarsızlaşma (D) alt ölçeği puanları 0.00 ile 10.00 arasında olup, ortalaması 2.38; Kişisel başarı (KB) alt ölçeği puanları ise 0.00 ile 15.00 arasında olup, ortalaması 6.21 olarak bulunmuştur. Sonuçlar, benzer bir çalışmadaki sonuçlarla, araştırmaya katılan öğretmenlerin en düşük puanı D alt ölçeğinden, en yüksek puanı da DT alt ölçeğinden almış olmaları nedeni ile uyumlu; GT ve alt ölçek puanlarının, daha düşük olması ile farklıdır (Dolunay, 2001).

Araştırma grubunun MTÖ puan ortalamalarının bazı değişkenlere göre karşılaştırılması Tablo 4’te verilmiştir.

Tablo 4. Araştırma Grubunun Maslach Tükenmişlik Ölçeği (MTÖ) Puan Ortalamalarının  Bazı Değişkenlere Göre Karşılaştırılması Özet Tablo (n=43)

Tablodan da anlaşıldığı gibi, cinsiyete göre GT, D, KB, DT puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık saptanmamıştır. Sonuçlar literatürle uyumlu bulunmuştur (Dolunay,  2001; Sucuoğlu ve Kuloğlu,  1996; Çokluk, 1999). Yaş ile tükenmişlik düzeyi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Bu bulgu, literatürde yaş değişkeninin tükenmişlikle ters yönlü bir ilişki göstermesi nedeni ile farklılık göstermektedir (Dolunay,  2001; Sucuoğlu ve Kuloğlu, 1996). Medeni duruma göre genel tükenmişlik düzeyi etkilenmemekte, sadece kişisel başarı alt ölçeği etkilenmektedir. Bekar olan öğretmenlerin kişisel başarı yönünden evlilere oranla tükenmişlikleri daha fazladır. Bu sonuç literatürle medeni durum ile tükenmişlik arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark çıkmaması nedeni ile uyumlu bulunmamıştır (Dolunay, 2001; Çokluk, 1999). Çalışılan kurumdaki hizmet süresi tükenmişlik düzeyini etkilememiştir. Bu bulgu literatürle uyumlu bulunmuştur (Dolunay,  2001; Girgin, 1995). Öğretmenlik mesleğini isteyerek seçenler, isteyerek yapanlar, kendilerine uygun bulanlar ve mesleğin toplumda hakkettiği yeri bulduğunu düşünenler lehine olmak üzere, GT, D, ve DT puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunurken, KB puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Dolunay’ın çalışmasında, bu özelliklere göre DT, GT, KB ve D puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmıştır (Dolunay, 2001). Mesleki açıdan geleceği iyi olarak değerlendirenlerin DT ve D düzeylerinin, kötü olarak değerlendirenlerden daha düşük olduğu, KB ve GT düzeyinin etkilenmediği, saptanırken, Dolunay’ın çalışmasında GT, KB, D, DT düzeylerinin etkilendiği belirtilmektedir (Dolunay, 2001). Çalışma ortamından memnun olan öğretmenlerin, D düzeyinin memnun olmayan öğretmenlerden daha düşük olduğu, GT, KB ve DT düzeylerinin etkilenmediği, gözlenmiş, yine Dolunay’ın çalışmasında DT, D, GT, KB düzeylerinin hepsinin etkilendiği belirtilmektedir (Dolunay, 2001). Üstlerinden takdir gördüklerini ifade edenlerin, KB ve GT düzeylerinin, görmediklerini ifade edenlerden daha düşük olduğu, DT ve D düzeylerinin etkilenmediği, Dolunay’ın çalışmasında yine GT, D, DT, KB düzeylerinin hepsinin etkilendiği belirtilmiştir (Dolunay, 2001). Eğitim sisteminden memnun olduklarını ifade edenlerin D alt ölçeği puanlarının, memnun olmadığını belirtenlerden daha düşük olduğu, DT, KB ve GT düzeylerinin eğitimden sisteminden memnun olmaya göre değişmediği saptanmıştır. Dolunay’ın çalışmasında da eğitim sisteminden memnun olmanın KB düzeyini etkilemediği belirtilmektedir (Dolunay, 2001).

Tablo 5. MTÖ Alt Ölçekler Arası Korelasyonları

 

Alt ölçeklerden alınan puanların birbirleriyle ve genel tükenmişlik puanları ile olan korelasyonları Tablo 5’te verilmiştir. Alt ölçekler ile genel tükenmişlik puanı arasında 0.69 ile 0.93 arasında değişen istatistiksel olarak anlamlı pozitif korelasyonlar gözlenmiştir. Alt ölçeklerin birbirleri ile olan ilişkilerine bakıldığında ise, DT alt ölçeğinin D ve KB alt ölçekleri ile istatistiksel olarak anlamlı şekilde ilişkili olduğu; D alt ölçeği ile KB alt ölçeği arasında anlamlı bir korelasyon olmadığı görülmektedir. Bu konuda yapılmış bir çalışma sonuçlarından, sonuçlarımız farklılık göstermiştir (Dolunay, 2001). Dolunay’ın çalışmasında, bütün alt ölçeklerin birbirleriyle ve alt ölçeklerin genel tükenmişlik puanı ile pozitif yönde anlamlı ilişkili olduğu bulunurken, çalışmamızda, D alt ölçeği ile KB alt ölçeği arasında anlamlı bir korelasyon bulunmamıştır (Dolunay,  2001). Bu sonuç, bu araştırma grubu için, duyarsızlaşma ve kişisel başarıyı farklı etkenlerin etkilediğini dolayısıyla, birbirlerinden bağımsız olarak değiştiklerini göstermektedir.

Tablo 6. Araştırma Grubunun Standardize Edilmiş MTÖ Puan Ortalamaları

 Araştırma grubunun MTÖ alt ölçekleri ve genel tükenmişlik puanları ortalamaları Tablo 6’da verilmiştir. Alt ölçeklerden alınan puanların ortalamalarının birbirinden istatistiksel olarak anlamlı şekilde farklı olduğu görülmektedir (F=154.18, p<0.05). En düşük puan Duyarsızlaşma; en yüksek puan Duygusal Tükenme alt ölçeklerinden alınmıştır. Sonuçlar literatürle benzerlik göstermektedir (Dolunay,  2001).

SONUÇ VE ÖNERİLER

Araştırma grubundan elde edilen sonuçlar şu şekilde özetlenebilir:

·         Yaş, cinsiyet, mezun olunan okul, toplam hizmet süresi, çalışılan kurumdaki hizmet süresi, çocuk sayısı, mesleki verim düzeyini değerlendirme, ders verilen sınıftaki ortalama sınıf mevcudunun tükenmişlik düzeyini etkilemediği,

·         Medeni durumun GT düzeyini etkilemediği, sadece KB alt ölçeğini etkilediği (bekar olanların kişisel başarı yönünden daha tükenmiş durumda oldukları),

·         Öğretmenlik mesleğini isteyerek yapanların, GT, D, ve DT düzeylerinin, istemeyerek yapanlardan daha düşük olduğu, KB düzeyinin etkilenmediği,

·         Öğretmenlik mesleğini isteyerek seçenlerin, GT, D ve DT düzeylerinin, istemeyerek seçenlerden daha düşük olduğu, KB düzeyinin etkilenmediği,

·         Öğretmenlik mesleğini kendilerine uygun bulanların, DT, D ve GT düzeylerinin, uygun bulmayanlardan daha düşük olduğu, KB düzeyinin etkilenmediği,

·         Mesleki açıdan geleceği iyi olarak değerlendirenlerin DT ve D düzeylerinin, kötü olarak değerlendirenlerden daha düşük  olduğu, KB ve GT düzeyinin etkilenmediği,

·         Çalışma ortamından memnun olan öğretmenlerin, D düzeyinin memnun olmayan öğretmenlerden  daha düşük olduğu, GT, KB ve DT düzeylerinin etkilenmediği,

·         Üstlerinden takdir gördüklerini ifade edenlerin, KB ve GT düzeylerinin, görmediklerini ifade edenlerden daha düşük olduğu, DT ve D düzeylerinin etkilenmediği,

·         Mesleğin toplumdaki hakkettiği yeri bulduğunu belirtenlerin, DT,D ve GT düzeylerinin, hakkettiği yeri bulmadığını belirtenlerden daha düşük olduğu, KB düzeyini etkilemediği,

·         Eğitim sisteminden memnun olduklarını ifade edenlerin, D düzeyinin memnun olmadığını belirtenlerden daha düşük olduğu, ancak, DT, KB ve GT düzeylerini etkilemediği,

·         Araştırma grubunun D ve KB’larının farklı şeylerden etkilendiği, birbirlerinden bağımsız olarak değiştiği,

·         Araştırma grubunun, D yönünden en iyi, DT yönünden en kötü durumda oldukları saptanmıştır.

Bu sonuçlar doğrultusunda şu önerilerde bulunulmuştur;

KAYNAKÇA

Baltaş, A. & Baltaş, Z. (1998). Stres ve başa çıkma yolları (18. Baskı) İstanbul: Remzi Kitabevi.

Çam, O. (1992), Tükenmişlik envanterinin geçerlilik ve güvenirliğinin araştırılması, VII. Ulusal Psikoloji Kongresi, Ankara, Ed.: R. Bayraktar, İ. Dağ, 155.

Çokluk, Ö. (1999), Zihinsel ve işitme engelliler okulunda görev yapan yönetici ve öğretmenlerde tükenmişliğin kestirilmesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Dolunay, A. B. (2001). Keçiören ilçesi genel liseler ve teknik-ticaret-meslek liselerinde görevli öğretmenlerde tükenmişlik durumu araştırması. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.

Ergin, C. (1992), Doktor ve hemşirelerde tükenmişlik ve maslach tükenmişlik ölçeğinin uyarlanması, VII. Ulusal Psikoloji Kongresi, Ankara Ed.: R. Bayraktar, İ. Dağ, 144.

Freudenberger, N. J. (1974). Staff burnout. Journal of Social Issues, 30, 159-165.

Girgin , G. (1995),  İlkokul öğretmenlerinde meslekten tükenmişliğin gelişimini etkileyen değişkenlerin analizi ve bir          model önerisi, Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Maslach, C. & Jackson, S. E. (1981), The measurement of experienced burnout, Journal of Occupational Behavior, 2, 99-113.

Özer, R. (1998). Rehber öğretmenlerde tükenmişlik düzeyi, nedenleri ve çeşitli değişkenlere göre incelenmesi. Yüksek Lisans Tezi, Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Schwab, R. L & Iwanichi, E. F. (1982), Who are our burnedout teacher, Educational Research Quarterly, 77: 2, 5-17.

Sucuoğlu, B., Kuloğlu, N. (1996), Özürlü çocuklarla çalışan öğretmenlerde tükenmişliğin değerlendirilmesi, Türk Psikoloji Dergisi, 10: 36.

Tümkaya, S. (1996), Öğretmenlerdeki tükenmişlik görülen psikolojik belirtiler ve başa çıkma davranışları, Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.